TÜRKİYE’DE DOĞAL TAŞ VE MERMER MADENCİLİĞİ İLE DIŞ TİCARET İLİŞKİSİ

Emrah KORKMAZ

Yalova Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü

ÖZET

Dünya mermer potansiyelinin yaklaşık %40’ına sahip olan Türkiye bu potansiyelin sadece %1’ini kullanmaktadır. Türkiye’de mermer üretimi özellikle 1985 yılından sonra artmaya başlamış ve her geçen yıl artmaya devam etmiştir. Türkiye, mermer üretiminde dünyada 6. sırada yer almaktadır. Doğal taş sektörünün tamamına yakını özel sektör tarafından işletilmektedir. Mermer sektöründe 2.560 adet mermer ocağı, 1.500 fabrika ve 7.500 atölye mevcut olup yaklaşık 250.000 kişi istihdam edilmektedir. Türkiye'de 2014 yılında yaklaşık 5 milyon 3 doğal taş üretimi yapılmıştır. Türkiye’de üretilen doğal taşların yaklaşık %83’ünü mermer, %16’sını traverten oluşturmaktadır. Doğal taşlar 1,9 milyar dolarlık (6,5 milyon ton) ihracat ile 2015 yılının en fazla ihraç edilen ürün grubudur. 2015 yılında en fazla doğal taş ihracatı 727 milyon dolar ile Çin’e yapılmıştır.

Anahtar kelimeler: Mermer, Doğal Taş, İhracat, Dış Ticaret.

Jel Kodları: F10, F14, Q32.

NATURAL STONE AND MARBLE MINING WITH FOREIGN TRADE RELATIONS IN TURKEY

ABSTRACT

Turkey, having about 40% of the world's marble potential, is using only 1% of this potential. Marble potential of Turkey started to increase especially after 1985 and continued to grow each year. Turkey is ranked 6th in the world in the production of marble. Almost all of the natural stone sector are run by the private sector. There are 2560 marble quarries, 1500 factories and 7500 workshpos in the marble sector and nearly 250.000 people are being employed. In 2014, approximately 5 million 3 natural stone production was made in Turkey. Natural stones produced in Turkey are consists of nearly 83% of marble and 16% of travertine. Natural stone is the most exported product group of 2015 with the exports of 1.9 billion dollars (6.5 million tons). The most natural stone exports in 2015 were made to China with 727 million dollars.

Keywords: Marble, Natural Stone, Export, Foreign Trade.

JEL Classifications: F10, F14, Q32.

  1. GİRİŞ

İnsanlık tarihinde inşaat malzemesi olarak kullanılan ilk örneklerden olan doğal taşlar, yerkabuğundan çıkartılarak doğrudan veya işlenmiş olarak çeşitli amaçlarla yapılarda kullanılan taşlardır. Doğada bulunan kayaçların hemen hemen tümü bu tanıma göre doğal taş kapsamına girmektedir. Doğal taşlar; kullanımlarına, sertliklerine ve kökenlerine göre ayrı ayrı sınıflandırılmaktadır. Örneğin mermer kullanım açısından parlatılarak kullanılan sınıfta yer almakta iken, sertliğine bakıldığında ise karbon trioksit( 03)'li mineralleri içermesi nedeniyle yumuşak taş olarak kabul edilmekte ve köken olarak metamorfik kökenli doğal taşlar içinde yer almaktadır.

Doğal taş sektörü madenciliğin bir alt sektörü konumunda olup genellikle “mermer sektörü” olarak da bilinmektedir. Ancak, mermer teriminin jeolojik tanımı ile ticari anlamları arasında zamanla ortaya çıkan ayrışma nedeniyle, günümüzde sektörel tanımlama açısından “mermer” terimi yerine “doğal taş” terimi tercih edilmektedir. Jeolojik açıdan mermer terimi, kimyasal olarak kalker (kalsiyum karbonat) ağırlıklı çökel kayaçların uzun jeolojik dönemler içinde basınç ve ısı nedeniyle değişim geçirmesi sonucu oluşan, kristalli içyapıya sahip metamorfik kayaçları ifade etmektedir. Tarihsel açıdan doğal taş sektörü, esas itibariyle üretim ve işleme kolaylığı nedeniyle mermer üretimi ve işlenmesini temel alan bir yapı içinde ortaya çıkmış ve gelişmiştir. Ancak son dönemde ortaya çıkan teknolojik gelişmeler mermerlerin yanı sıra birçok başka doğal taşın da benzer amaçlarla üretilmesi ve işlenmesine olanak sağlamış, böylelikle doğal taş sektörünün tanımı ve kapsamı önemli ölçüde genişlemiştir (Kalkınma Bakanlığı, 2015).

Dünya coğrafyasında mermerler (kristalin kalker), Alp-Himalaya Kuşağı olarak bahsedilen ve Ege Adaları’ndan Anadolu Yarımadası’na, İran’dan Pakistan’a, Hindistan'dan (Himalaya Yükseltisi) Çin'e kadar uzanan alanda bulunmaktadır. Bahsedilen bu geniş alan genellikle aynı yapıya sahiptir. Bunu yanı sıra, metamorfik (başkalaşım) masifler içinde ortaya çıkan mermerler ve magmatik orijinli olan kayaçlar, Hersiniyen Orojenik kuşağına ait olan, Kanada, İsveç, Anadolu, Urallar-Sibirya, Güney Afrika, Güney Amerika ve Avustralya’yı içine alan bölgede görülmektedir (MİGEM, 2015).

Doğal taşlar özellikle yapı sektöründe ve sanatta eski çağlardan bu yana kullanılan en önemli malzeme olmuştur. İç ve dış mekân mimarisi, inşaat, kaplama, döşeme, süsleme ve heykelcilikte kullanılan doğal taşlar; atmosfer şartlarına dayanıklılığı, işlenebilirliği ve geniş kullanım olanaklarıyla günümüz modern yapı sektörü için de önem taşımaktadır. Bu önem son yıllarda dünya çapında ve özellikle Türkiye'de doğal taş sanayi ve ticaretinin yükselişine paralel olarak artmaktadır.

Anadolu’da çeşitli medeniyetler tarih boyunca zengin mermer ve doğal taş kaynaklarını kullanarak önemli eserler meydana getirmiştir. Bu coğrafyada mermer kullanımı Hititler döneminde başlamış, Helenistik Dönem ve Roma İmparatorlukları zamanında altın çağını yaşamıştır. Mermer Selçuklu ve Osmanlı İmparatorlukları döneminde de kullanılmıştır. Özellikle Marmara Adası, Gebze, İzmit, İzmir ve Bilecik yöresindeki mermer ocakları kullanılarak cami, han, hamam ve saray gibi yapılar inşa edilmiştir. Mermer üretimi Cumhuriyet’in ilk dönemlerinde ekonomik sıkıntıların da etkisiyle sadece belirli bölgelerde devam etmiştir. Bu dönemde mermer daha çok okul inşaatı veya demiryolu gibi kamu yapılarında kullanılmıştır. Anıtkabir’in inşaatı sırasında Denizli ve Afyon’daki mermer ocakları çalıştırılmış, çıkarılan mermerler Avrupa’dan getirilen modern makinelerle işlenmiştir. Mermer sektörü 1970’li yıllara kadar çok yavaş bir tempoda ilerlerken, 70’li yıllardan sonra inşaat sektörünün canlanmasıyla, 1980 sonrası iç talebin artması, dışa açılma ve yatırım teşviklerinin uygulanmaya başlamasıyla hızlı bir ivmeyle yükselişe geçmiştir (İTO, 2016).

Dünya genelindeki doğal taş rezervlerine bakıldığında karbonatlı kayaç rezervlerinin yoğun olduğu ülkelerin Türkiye, İspanya, Portekiz, İtalya, İran, Yunanistan ve Pakistan olduğu görülmektedir. İşletilebilir magmatik kayaç (sert taş) rezervlerinin çok olduğu ülkelere bakıldığında Çin, Rusya, Hindistan ve Brezilya ön plana çıkmaktadır. Dünyadaki doğal taş üretim miktarlarına bakıldığında sektörde söz sahibi olan ülkenin Çin olduğu görülmektedir. Dünyanın en önemli mermer fuarı organizasyonu olarak kabul edilen Xiamen Stone Doğal Taş ve Mermer Fuarı Çin’de düzenlenmektedir. Bu fuara oldukça yoğun bir katılım olmaktadır. Son yıllarda Hindistan da sektörde önemli bir konuma gelmiştir.

Bunun önemlibir nedeni Hindistan’ın özellikle ihracatçı ülkelerin ilgi odağı haline gelmesidir. Doğal taşlar yapı sektöründe fazlaca kullanılmaktadır. Bu sektöre hammadde tedarik eden en önemli ülkelerin başında Çin, Türkiye ve Hindistan gelmektedir. Bunun dışında Türkiye ile aynı kuşak içerisinde yer alan İran'ın da ilerleyen dönemlerde doğal taş sektöründe önemli bir yere gelebileceği öngörülmektedir (MİGEM, 2015).

  1. DÜNYADA VE TÜRKİYE’DE DOĞAL TAŞ ÜRETİMİ

Çalışmanın bu kısmında öncelikle dünyada doğal taş üretimi ve doğal taş rezervleri kıtalar itibariyle incelenecektir. Bunu takiben Türkiye’de doğal taş rezervleri ve üretimi incelenecektir.

2.1. DÜNYADA DOĞAL TAŞ ÜRETİMİ

Mermer, kireçtaşı, traverten ve oniks gibi doğal taşları içine alan karbonatlı kayaçlar genellikle Alp-Himalaya kuşağında görülmektedir. Rezervlerin çok olduğu ülkelere bakıldığında Portekiz, İspanya, İtalya, Yunanistan, Türkiye, İran ve Pakistan olduğu görülmektedir. Sert taş olarak da bilinen işletilebilir magmatik kayaçların dünyadaki rezervleri göz önüne alındığında Brezilya, İspanya, Ukrayna, Norveç, Finlandiya, Rusya, Güney Afrika, Çin, Pakistan ve Hindistan’ın önemli rezervlere sahip olduğu söylenebilmektedir. Fakat dünya mermer rezervlerine ilişkin sağlıklı sayısal verilere ulaşmak oldukça güçtür.

Devlet Planlama Teşkilatı (2001)’nın mermer madenciliği ile ilgili yaptığı bir çalışmada kıtaların sahip olduğu ve işlettikleri doğal taş türlerinden bahsedilmiştir. Avrupa kıtasındaki doğal taş rezervlerine bakıldığında, her çeşit kayacın mermer olarak değerlendirildiği İtalya’da Carrara Mermer yatakları, Sardunya Granitleri çok önemlidir. Bunun dışında zengin kireçtaşı ve mermer rezervleri bulunmaktadır. İspanya kireçtaşı, mermer ve özellikle açık pembe renkli zengin granit rezervlerine sahiptir. Portekiz’de kalker, mermer ve granit yatakları bulunmaktadır. Yunanistan kalker, mermer ve serpantin yataklarına sahiptir. Almanya’da kalker, granit, diyorit ve diğer magmatik taş rezervleri bulunmaktadır. Bu yataklar halen işletilmektedir. Avusturya’da bej ve gri renkli kalker yatakları ile serpantin rezervleri bulunmaktadır. Belçika’da kireçtaşı rezervleri bulunmaktadır. Özellikle Devoniyen yaşlı siyah kalker rezervleri önemlidir. Bulgaristan’da mermer, kireçtaşı ve granit oluşumları bulunmaktadır. Çekoslovakya kalker, breş ve granit yataklarına sahiptir. Finlandiya’da granit, siyenit ve labradorit yatakları önemlidir. İngiltere’de değişik renk ve litolojide mermer yatakları bulunmaktadır. Özellikle gri renkli granitleri halen işletilmektedir. İsveç’te granit, siyenit ve labradoritten oluşan magmatik taş yatakları bulunmaktadır. İsviçre’de bej ve gri renkli kireçtaşı rezervleri bulunmaktadır. Norveç’te granit, diyorit, siyenit ve labradorit yatakları bulunmaktadır. Ukrayna’da Granit ve labradorit yatakları bulunmaktadır. Yugoslavya kireçtaşı, mermer ve traverten yataklarına sahiptir.

Asya kıtasındaki doğal taş potansiyeli bulunan ülkeler incelendiğinde özellikle Çin değişik renk ve desenlerde kireçtaşı, mermer ve magmatik taş rezervlerine sahiptir. Hindistan’da ise değişik renkli kalker ve mermer, granit, gabro ve diyorit rezervleri bulunmaktadır. Güney Kore’nin değişik renk ve desende kalker ve granit rezervleri mevcuttur. Hong-Kong’da kalker ve magmatik taş rezervleri bulunmaktadır. İran’ın kalker, mermer oniks ve traverten rezervleri bulunmaktadır. Azerbaycan’da granit oluşumları yer almaktadır. Japonya’da kalker, gabro, diyorit ve granit rezervleri bulunmaktadır. Kuzey Kore’de değişik renk ve desende kalker ve granit rezervleri mevcuttur. Türki Cumhuriyetlerde ise kalker ve magmatik taş rezervleri bulunmaktadır (DPT, 2001).

Devlet Planlama Teşkilatı (2001)’nın raporuna göre Afrika kıtasındaki doğal taş potansiyeli bulunan ülkeler göz önüne alındığında G. Afrika Cumhuriyeti farklı renk ve desende çok geniş granit ve diğer mağmatik taş rezervlerine sahiptir. Kongo’da kalker, granit, gabro, diyorit ve amfibolit rezervleri bulunmaktadır. Mısır ve Sudan’da kalker, granit, siyenit, gabro ve diyorit yatakları bulunmaktadır. Nijerya kalker ve granit rezervlerine sahiptir. Mozambik’tekalker, granit ve siyenit rezervleri bulunmaktadır. Amerika kıtasında doğal taş potansiyeli bulunan ülkelerdeki duruma bakıldığında ABD’de kalker, breş, konglomera, granit; siyenit, serpantin ve diyabaz oluşumları bulunmaktadır. Arjantin’de zengin oniks, kalker ve granit rezervleri bulunmaktadır. Brezilya’da çok geniş granit rezervleri bulunmaktadır. Bunun dışında kalker, oniks ve Kanada Granit ve serpantin rezervleri bulunmaktadır. Meksika’da oniks, traverten ve kalker rezervleri mevcuttur (DPT, 2001).

Son olarak Okyanusya kıtasında doğal taş potansiyeli bulunan ülkelere bakılırsa Avustralya çok farklı türde mermer rezervlerine sahiptir. Son yıllarda granit yatakları işletilmeye başlanmıştır. Endonezya’da bazı adalarda kalker, granit ve diyorit rezervleri bulunmaktadır. Yeni Zelanda’da ise kalker ve granit oluşumları bulunmaktadır.

Dünya genelinde doğal taş üretiminin artmasını sağlayan nedenlerden biri, doğal taşların yapı ve dekorasyon malzemesi olarak kullanılmaya başlanmasıdır. Özellikle son yıllardaki artış, üretim ve işleme teknolojilerindeki gelişmelere paralellik göstermektedir. Teknolojinin hızla gelişmesiyle işleme teknikleri mükemmel bir hal almıştır. Böylelikle doğal taşlar, kolay ve ekonomik olarak istenen şekle getirilebilmekte ve kullanım alanlarını genişletmektedir.

Dünyadaki doğal taş tüketici sayısının artmasının bir diğer önemli sebebi de, tasarımcıların ve özellikle mimarların doğal taşlardan elde edilen malzemeleri daha fazla tercih etmesi olmuştur. Ayrıca ekolojik ve estetik görünümlü malzemelere olan ilginin artması ve piyasa fiyatlarının düşmesi de tüketimin artmasına yardımcı olmuştur. Uzmanlar gelecek yıllarda bu gelişmenin süreceği tahmininde bulunmaktadırlar.

Grafik 1: Dünya Doğal Taş Üretiminde İlk 10 Ülke.

Kaynak: İMO (a), 2016.

Dünya doğal taş üretimindeki ilk on ülkeye bakıldığında Çin’in ilk sırada yer aldığı görülmektedir. Tek başına toplam üretimin %23,5’ini gerçekleştirmektedir. Çin’i takip eden ülkeler sırasıyla Hindistan, İtalya, İspanya, İran ve Türkiye’dir. Dünya üretiminde Çin ve Türkiye’nin gelişimi dikkat çekmektedir. Asya kıtasında önemli üretim potansiyeline sahip olan ülkeler Çin, Hindistan, İran iken Avrupa kıtasında söz sahibi olan ülkeler İtalya, İspanya, Türkiye ve Portekiz’dir (İMO-a,2016).

2.2. TÜRKİYE’DE DOĞAL TAŞ ÜRETİMİ

Türkiye zengin doğal taş rezervlerine sahiptir. Türkiye’de bulunan mermer yatakları masif niteliği gösteren metamorfik temeller içinde küçük ya da büyük yayılımlı mercek şeklindedir. Traverten ve oniks rezervleri ülkemizin bilinen kırık hatları boyunca gelişmiştir. Türkiye magmatik taş (sert taş) rezervleri için ayrıntılı araştırmalara yer verilmemiştir. Bunun nedeni kırıklı yapısı, anklav içeriği, renk ve homojenlik yönünden sorunlu olmasıdır. Sert taş rezervlerinin artırılması amacıyla ülke genelinde çok sayıda araştırma yapılmalıdır. Türkiye’nin bilinen mermer rezervleri Tablo 1’de verilmiştir.

Tablo 1: Türkiye’de İşletilebilir Mermer Rezervleri

İşlenebilir Rezerv

Bölge

İl

x 1000

Balıkesir

1.300.000

Marmara

Bursa

135.000

Kırklareli

33.500

Afyon

135.000

Aydın

9.000

Ege

İzmir

1.500

Muğla

181.000

Kütahya

200.000

Uşak

500.000

Ankara

2.000

İç Anadolu

Eskişehir

960.000

Kırşehir

165.000

Niğde

250.000

Toplam

3.872.000

Kaynak: DPT, 2001.

Türkiye doğal taş bakımından zengin bir potansiyele sahiptir. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın verilerine göre Türkiye’de 4 milyar 3 işletilebilir mermer, 2,8 milyar 3 işletilebilir traverten, 1 milyar 3 granit rezervi bulunmaktadır. Bugüne kadar yapılan araştırmalarda Türkiye’de yaklaşık 650 farklı renk ve dokuda mermer çeşidinin olduğu tespit edilmiştir. Başlıca doğal taş türleri, çeşitli renk ve desenlerde mermer, traverten, granit, bazalt, gabro, diyabaz, diyorit, serpantin, vb. şeklindedir.

Doğal taş sektörünün önemli bir istihdam kaynağı oluşturduğunu görmek için rezervlerin ve mermerdeki çeşitliliğin birlikte değerlendirmesi isabetli olacaktır. Doğal taş rezervlerine bakıldığında Türkiye’nin dünya pazarında önemli bir yere sahip olduğu görülmektedir.

2015 yılında Türkiye maden ihracatı içinde ilk sırayı alan doğal taş sektörü uzun yıllar ekonomi içindeki gerçek potansiyeline ulaşamamıştır. Doğal taş sektörünün 1985 yılında Maden Kanunu kapsamına alınmasıyla birlikte sektörde yeni bir döneme girilmiştir. Sektör bu tarihten sonra her geçen yıl biraz daha büyümüştür (Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2016).

Modern üretim yöntemlerine geçilen günümüzde mermer işleme kapasiteleri sürekli büyümektedir. Sayıları sürekli artan modern tesisler sayesinde yıllardır blok mermer şeklinde yapılan ihracat artık büyük oranda işlenmiş ürün hale getirilerek yapılmaktadır.

Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı (2016)’ndan alınan verilere göre mermer sektöründe 2.560 adet mermer ocağı (mermer işletme izinli ruhsat sahası), 1.500 küçük ve orta ölçekli fabrika ve 7.500 atölyede bulunmaktadır. Tamamına yakını özel sektör tarafından üretilen doğal taş sektöründe yaklaşık 250.000 kişi istihdam edilmektedir.

Afyon Şeker, Elazığ Vişne, Bilecik Bej, Akşehir Siyah, Denizli Traverten, Manyas Beyaz, Kaplan Postu, Ege Bordo, Milas Leylak, Gemlik Diyabaz ve Süpren Türkiye'nin uluslararası pazarda en tanınmış mermer çeşitleridir (Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2016).

Ege Bölgesi’nden çıkarılan mermer dünyadaki prestijli yapıların favorisi haline gelmeye başlamaktadır. Bu bölgede çıkarılan mermer zengin bir renk armonisine ve çeşidine sahiptir. Bundan dolayı dünyada hangi renk moda haline gelmeye başlarsa bölgede o renk mermer üretimine yoğunluk verilmektedir. Gün geçtikçe artan kalite Ege mermerine olan ilgiyi arttırmaktadır. Ege mermerinin isim yapmasının nedenlerinden birisi İzmir, Afyonkarahisar, Denizli, Uşak, Muğla, Burdur ve Balıkesir’de farklı renk ve desende 25 mermer çeşidinin çıkarılmasıdır. Ege mermerinin kullanıldığı önemli projelere bakılırsa, ABD’nin New York’taki John Fitzgerald Kennedy Havaalanında 6 bin 780 metrekarelik bölümde kullanılan Burdur bej mermeri dikkat çekmektedir. Ayrıca Disneyland’ın Avustralya’daki eğlence merkezi de 18 bin metrekare genişliğindeki Afyon mermerleriyle süslenmiştir. Aynı şekilde Vatikan’daki Saint Pierre Kilisesi’nin giriş kısmındaki sütun ve kaplamalarda da Afyon İscehisar mermerleri kullanılmıştır. Riyad’da kurulan Merkez Bankası da (Central Bank of Riyad) Muğla Beyaz mermeriyle donatılmıştır. Bunun yanında Suudi Arabistan’daki Kral Abdülaziz Üniversitesi, Kazakistan’daki Almaty Havaalanı ve Özbekistan’daki Amerikan Büyükelçiliği de Ege mermerini kullanan şanslı yapılardandır. Ege Bölgesi mermerleriyle süslenen diğer yapılar Yunanistan’daki tatil köyleri, Las Vegas’daki bazı casinolar, Finlandiya’nın özel tasarım villaları olarak sayılabilir (www.dunya.com, 2016).

  1. DOĞAL TAŞ SEKTÖRÜNÜN SWOT ANALİZİ

Bu bölümde yer alan değerlendirmeler; Devlet Planlama Teşkilatı Dokuzuncu Kalkınma Planı (2007) ve www.yaymer.com (2016) kaynaklarından derlenerek hazırlanmıştır.

3.1. SEKTÖRÜN GÜÇLÜ YÖNLERİ

Doğal taş sektörünün güçlü yönlerinden en önemlisi yüksek rezerv miktarıdır. Tür, renk ve desendeki çeşitlilik, dünyanın Türk mermerine olan talebindeki artış, mermer üretimindeki makinelerin ve teknolojilerin gelişmesi, dünya sıralamasında önemli olan bir fuara ev sahipliği yapması ve son dönemdeki pazarlama stratejilerinde meydana gelen gelişmeler sektörün diğer güçlü yönleridir. Ayrıca güçlü örgütlenme yapısı da, İhracatçı Birlikleri ve sivil toplum kuruluşlarının etkin aktiviteleri, güçlü yönlerindendir.

3.2. SEKTÖRÜN ZAYIF YÖNLERİ

Doğal taş sektörünün zayıf yönleri incelendiğinde ortaya çıkan sonuçlar aşağıda sıralanmıştır. Yüksek enerji maliyetleri, sektörel teşvik eksikliği, kalifiye eleman eksikliği, işletme sermayesi noksanlığı, sektör içi fiyat rekabeti, yüksek işçilik, sigorta, prim vb. giderler, standardizasyon ve ölçüm eksikliği, envanter eksikliği, tasarım ve mimari örgütlenmeler ile iletişim eksikliği, taşımacılık, liman yetersizliği ve pahalılığı, mermer ve doğal taş ruhsatlarının finans kurumlarınca teminat sayılmayışı, doğal taş sektöründen uzak olan, değişik sektörlerde firmaların bilinçsiz ve hazırlıksız olarak sektöre girme çabaları sektörün zayıf yönlerinin oluşturmaktadır.

3.3. SEKTÖRÜN FIRSATLARI

Avrupa ülkelerindeki doğal taş rezervlerinin tükenme eğiliminde olması ve üretimdeki düşüş sektörün fırsatlarındandır. Ayrıca yabancı şirketlerin ve kurumsallaşmış büyük firmaların doğal taş madenciliğine olan ilgisi, ülkemizin jeolojik yapısı gereği verimli yeni rezerv alanlarının var olması ihtimali, dünyada doğal taş ürünlerine talebin her geçen yıl artma trendinde olması, sektörde ikinci ve üçüncü nesil temsilcilerin firma yönetimlerinde yer almalarında artış diğer fırsatlar olarak değerlendirilebilir.

3.4. SEKTÖRÜN SORUNLARI

TBMM’de yalnızca Madencilik Sektörünü temsilen bir bakanlığın bulunmayışı önemli bir sorundur. Bunun yanı sıra işletmeye geçiş sürecinde pek çok kurum, kuruluş ve bakanlıklardan alınması gereken izinlerde karşılaşılan zorluklar, kamu kurumlarınca ithal doğal taş kullanımına eğilim, yargı sürecinde karşılaşılan yetersiz bilirkişilikler ve bu bilirkişiliklerin seçilme yöntemleri, her kademede karşılaşılan bilinçsiz çevre baskısı, ülkemizin oldukça geniş bir alanında terörün sebep olduğu olumsuzluklar nedeni ile yeni kaynak aramalarının yapılamıyor olması da sektörün sorunlarını oluşturmaktadır.

  1. DOĞAL TAŞ SEKTÖRÜNÜN TÜRKİYE DIŞ TİCARETİNDEKİ YERİ

Maden Teknik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) kaynaklarına göre "Görünür, Muhtemel ve Mümkün" olmak üzere, 13.9 milyar ton (5,2 milyar 3) toplam doğal taş rezervine sahip olan Türkiye, Marmara Adası'ndan başlayan 4000 yıllık üretim geçmişiyle, dünyanın en eski doğal taş üreticilerinden biridir.

Tablo 2: Türkiye'nin Doğal Taş Rezervleri

Rezervler

Ton

Bilinen Rezervler

589.000.000

1.590.000.000

Muhtemel Rezervler

1.545.000.000

4.171.000.000

Mümkün Rezervler

3.027.000.000

8.172.000.000

Toplam Potansiyel

5.161.000.000

13.934.000.000

Kaynak: DPT, 2007.

4.1. DOĞAL TAŞ ÜRETİM DEĞERLERİ

Günümüzde klasik mermer üretim yöntemleri terk edilerek modern üretim yöntemlerine geçilmiştir. Mermer işleme kapasiteleri sürekli büyümekte, modern tesislerimizin sayısı sürekli olarak artmakta ve uzun yıllar blok mermer üzerine olan ihracatımız artık büyük oranda mamul hale getirilerek yapılmaktadır.

2.560 adet mermer ocağı, 1.500 fabrika ve 7.500 atölyeye sahip mermer sektöründe yaklaşık 250.000 kişi istihdam edilmektedir. Türkiye'de 2014 yılında yaklaşık 5 milyon 3doğal taş üretimi yapılmıştır.

Grafik 1: Türkiye doğal Taş Üretim Değerleri.

Kaynak: T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2016.

Türkiye’de üretilen doğal taşların yaklaşık %83’ünü mermer, %16’sını traverten oluşturmaktadır. Tablo 3’te 2010 ile 2014 yılları arasındaki doğal taş üretim değerleri verilmiştir.

Tablo 3: Türkiye Doğal Taş Üretim Değerleri

Maden Adı

Üretim

2010

2011

2012

2013

2014

Birim

İgnimbrit

52.055

55.873

8.984

29.380

32.195

3

Mermer

3.352.070

4.086.222

4.488.947

4.255.545

4.220.564

3

Oniks

2.113

7.678

4.867

15.665

10.688

3

Traverten

879.319

1.685.049

760.549

713.697

812.840

3

Toplam

4.285.557

5.834.822

5.263.347

5.014.287

5.076.287

Andezit

6.436.380

2.878.093

2.873.932

3.358.863

6.803.746

ton

Bazalt

20.320.391

18.656.135

16.862.087

23.422.845

21.966.172

ton

Granit

239.819

245.911

505.317

896.348

1.219.916

ton

Dek. Taş vd.

207.961

651.932

397.035

641.662

1.242.236

ton

Serpantin

26.745

2.514.601

1.025.427

14.701

13.112

ton

Yapıtaşı

270.270

62.865

37.945

33.553

ton

Diyabaz

1.969

293.777

94.835

335.958

226.939

ton

Gabro

252.463

255.070

ton

Toplam

27.233.26

25.510.71

21.821.49

28.960.785

31.760.744

ton

Kaynak: T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı, 2016.

4.2. DOĞAL TAŞ İHRACAT DEĞERLERİ

2015 yılında Türkiye’de gerçekleşen toplam ihracatın değeri 143,7 milyar dolardır.Bu değerin içinde madencilik sektörünün payı %2,7’dir. Madencilik sektörünün ihracatı 2014 yılına oranla %16 azalmış ve 3,9 milyar dolarda kalmıştır.

Grafik 3: 2015 Yılı Türkiye Maden İhracatının Gruplara Göre Dağılımı (%)

Kaynak: İMMİB, 2016.

Doğal taşlar 1,9 milyar dolarlık (6,5 milyon ton) ihracat ile 2015 yılının en fazla ihraç eden ürün grubu olmuştur. Metalik cevherler 1 milyar dolar (3 milyon ton) ile ikinci, endüstriyel mineraller 765 milyar dolar (10 milyon ton) ile üçüncü sırada yer almıştır. Grafik 3’te maden ihracatının ürün gruplarına göre dağılımı verilmiştir.

2015 yılı Türkiye toplam maden ihracatında en fazla ihraç edilen ürün 873 milyon dolar (4,3 milyon ton) ile ham, kabaca yontulmuş veya blok mermer/traverten olmuştur. Bu ürünü 753 milyon dolar (1,5 milyon ton) ile işlenmiş mermer takip etmiştir.

Özellikle işlenmiş ürünler dünya doğal taş ticaretinde önemli bir yere sahiptir. 2015 yılında Türkiye’de toplam doğal taş ihracatının yaklaşık %52’sini işlenmiş ürünler oluşturmuştur. Grafik 5’te Türkiye doğal taş ihracatının ürün gruplarına göre dağılımı verilmiştir.

Grafik 5: 2015 Yılı Türkiye Doğal Taş İhracatının Ürün Gruplarına Göre Dağılımı

Kaynak: İMMİB, 2016.

2015 yılında en fazla doğal taş ihracatı 727 milyon dolar ile Çin’e yapılmıştır. Aynı dönemde ABD’ye 325 milyon dolar, Suudi Arabistan’a 113,5 milyon dolarlık ihracat yapılmıştır. Bu ülkeleri sırasıyla Irak, Hindistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Fransa, İsrail, Kanada ve İngiltere takip etmektedir. Grafik 6’da 2015 yılında Türkiye’nin doğal taş ihraç ettiği ilk 10 ülkenin dağılımı verilmiştir.

Grafik 6: 2015 Yılında Doğal Taş İhracatında İlk 10 Ülke

Kaynak: İMMİB, 2016.

Tablo 4’te en fazla doğal taş ihraç edilen ülkelerin 2014 ve 2015 yılındaki ihracat rakamları ve değişim oranları verilmiştir. Türkiye’nin doğal taş ihracatı 2015 yılında 2014 yılına göre %10,4 azalmıştır. Ülkeler bazında doğal taş ihracının bir önceki yıla oranla değişimine bakıldığında Çin, Irak, Fransa, Kanada ve İngiltere’ye yapılan ihracat azalmıştır. ABD, Suudi Arabistan, Hindistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail’e yapılan ihracatın arttığı gözlemlenmektedir.

Tablo 4: 2015 Yılında Türkiye Doğal Taş İhracatında İlk 10 Ülke

2014

2015

% DEĞİŞİM

ÜLKE

MİKTAR (KG)

DEĞER

MİKTAR

DEĞER

MİKTAR

DEĞER

(USD)

(KG)

(USD)

ÇİN

4.060.155.834

828.718.455

3.552.391.449

727.572.329

-12,51

-12,21

ABD

576.370.057

323.882.064

573.684.311

324.905.085

-0,47

0,32

SUUDİ

245.583.795

110.718.256

258.119.068

113.654.330

5,10

2,65

ARABİSTAN

IRAK

366.191.115

112.429.109

314.096.127

81.275.536

-14,23

-27,71

HİNDİSTAN

186.765.937

55.634.063

225.581.555

62.914.634

20,78

13,09

BİRLEŞİK

ARAP

76.511.360

47.546.623

82.490.865

48.937.023

7,82

2,92

EMİRLİKLERİ

FRANSA

100.850.809

50.363.606

104.203.596

43.937.977

3,32

-12,76

İSRAİL

115.471.441

40.058.660

135.161.400

42.119.244

17,05

5,14

KANADA

49.524.455

46.556.941

38.187.744

37.285.197

-22,89

-19,91

İNGİLTERE

50.733.241

36.638.149

43.620.115

31.355.233

-14,02

-14,42

DİĞER

1.542.934.224

475.693.089

1.191.056.546

393.265.598

-22,81

-17,33

TOPLAM

7.371.092.268

2.128.239.015

6.518.592.776

1.907.222.186

-11,57

-10,38

Kaynak: İMMİB, 2016.

  1. SONUÇ VE DEĞERLENDİRME

Dünya doğal taş rezervinin %40’ına sahip olan Türkiye’nin toplam rezervi yaklaşık 13,9 milyar tondur. 1,59 milyar tonluk bilinen rezervi ile dünya ihtiyacını uzunca yıllar karşılayabilecek potansiyele sahiptir. Türkiye dünya genelinde yüksek oranda mermer rezervlerine sahip olmasına rağmen elinde olan bu kaynağı yeteri kadar kullanamamaktadır. Dünya doğal taş üretiminde Türkiye 6. sırada yer almaktadır. Son yıllardaki üretim değerlerine bakıldığında, üretimin bilinen rezervlerin %1’ine bile tekabül etmediği görülmektedir. Türkiye’de özellikle 1980’li yıllardan sonra hızlı bir gelişim sürecine giren mermer sektörünün önemi gün geçtikçe artmaktadır. 1998 yılında doğal taş ihracatı 469 bin ton (DPT, 2001) iken 2005 yılında 3,6 milyon tona (DPT, 2007) çıkmıştır. 2015 yılında ise 6,5 milyon ton olan doğal taş ihracatı, Türkiye’de doğal taş ihracatının sürekli artmasına rağmen hala istenilen seviyeye ulaşamadığını göstermektedir.

Dünya’nın doğal yapı malzemelerine olan ilgisinin giderek artmasıyla birlikte Türkiye’nin rezervleri de göz önünde bulundurularak doğal taş ihracatının gün geçtikçe artması beklenmektedir. Türkiye’nin mermer potansiyeli ve değişik türden mermer kaynaklarına sahip olması, dünya doğal taş piyasalarında yer edinmesini sağlamıştır. Türkiye’de üretilen mermerlerin orijinal ismiyle dünyaya tanıtılması ve Türkiye mermerlerinin markalaştırılmasıyla doğal taş ihracatında zirveye daha çok yaklaşılacaktır. Markalaşmanın sağlanabilmesi için kalitenin yanında iyi bir tanıtıma da ihtiyaç duyulmaktadır. Bunun için Türkiye’de dünya çapında büyük doğal taş fuarları düzenlenmeli ve ayrıca dünyadaki önemli doğal taş fuarlarında tanıtımların iyi yapılması gerekmektedir.

Devlet ile mermer sektöründeki firmaların ortaklaşa yapacağı iyileştirmelerle Türkiye’nin sahip olduğu potansiyeli daha etkin kullanmasına olanak sağlanacaktır. Uluslararası pazarlarda söz sahibi olunduğu takdirde doğal taş ihracatı artacak ve ülke ekonomisine katkı sağlanmış olacaktır.

Sonuç olarak Türkiye’nin önemli pazarlara yakın olması, jeopolitik konumu, doğal taş kalitesi göz önüne alındığında üretime gelecek teşviklerle birlikte yakın gelecekte doğal taş ihracatında en önemli ülke haline gelmesi muhtemeldir. Bunun için ar-ge faaliyetlerine, teknolojik gelişmelere, kaliteyi ucuza mal etmeye, zamanında teslimata ve pazarlamaya çok büyük önem verilmelidir.

KAYNAKÇA

Devlet Planlama Teşkilatı (DPT). (2001). Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu Endüstriyel Hammaddeler Alt Komisyonu Yapı Malzemeleri II. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı, ANKARA.

Devlet Planlama Teşkilatı (DPT). (2007). Madencilik Özel İhtisas Komisyonu Raporu.

Dokuzuncu Kalkınma Planı, ANKARA.

Dünya Gazetesi. http://www.dunya.com/ekonomi/dis-ticaret/ege-mermeri-dunyadaki-prestijli-yapilarin-gozdesi-273724h.htm. Erişim Tarihi: 22/04/2016.

İstanbul Maden ve Metaller İhracatçı Birlikleri (İMMİB). http://www.immib.org.tr/tr/birliklerimiz-istanbul-maden-ihracatcilari-birligi-maden-sektoru-ihracatinin-degerlendirilmesi-1.html. Erişim Tarihi: 20.04.2016.

İstanbul Mermer ve Granit İşleyicileri Esnaf Odası (İMO-a-).

http://www.istanbulmermercilerodasi.com/sayfalar.50.ddtas.html. Erişim Tarihi: 17.04.2016.

İstanbul Mermer ve Granit İşleyicileri Esnaf Odası (İMO-b-).

http://www.istanbulmermercilerodasi.com/sayfalar.51.tdtc.html. Erişim Tarihi: 17.04.2016.

İstanbul Ticaret Odası (İTO). Mermer. http://www.ito.org.tr/Dokuman/Sektor/1-64.pdf.

Erişim Tarihi: 25/04/2016.

  1. C. Kalkınma Bakanlığı, (2015). Madencilik Politikaları Özel İhtisas Komisyonu Raporu.

Onuncu Kalkınma Planı, ANKARA.

T.C. Enerji Ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı Maden İşleri Genel Müdürlüğü (MİGEM). (2015).

Doğal Taş - Mermer. Mart 2015.

T.C. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı. Doğal Taşlar. http://www.enerji.gov.tr/tr-TR/Sayfalar/Dogal-Taslar. Erişim Tarihi: 20.04.2016.

Yaymer. Şaha Kalkan Mermer Sektörü.

http://www.yaymer.com/files/1_saha_kalkan_mermer_sektoru.pdf. Erişim Tarihi:

25/04/2016.

Kaynak: http://dergipark.gov.tr/paradigma/issue/22257/239011